Michel de Nostredame, in de wereld bekend als Nostradamus, was niet alleen een mysticus. Hij was een man van de wetenschap in een tijdperk dat de twee niet altijd scheidde. Geboren in Saint-Rémy, Frankrijk, op 14 december 1503, maakte hij een turbulent renaissancetijdperk door voordat hij op 1 of 2 juli 1566 in Salon stierf. Tegenwoordig is hij nog steeds de meest gelezen ziener van zijn tijd, hoewel zijn nalatenschap gecompliceerd wordt door de aard van zijn werk.
Een dokter die de sterren las
Om Nostradamus te begrijpen, moet je kijken naar wat hij daadwerkelijk deed. Hij was een arts. In de 16e eeuw was de geneeskunde nog steeds gebonden aan astrologie. Artsen schreven niet alleen kruiden voor; ze berekenden de posities van de planeten om de beste tijden voor aderlating of operatie te bepalen. Nostradamus trainde in deze traditie. Hij studeerde aan de Universiteit van Montpellier, waar hij een graad in geneeskunde behaalde. Dit was niet alleen een hobby voor hem. Het was zijn beroep.
Toch is zijn naam verbonden met profetie, niet met voorschriften. Waarom? Omdat hij Les Prophéties schreef, een verzameling haiku-achtige verzen. Deze gedichten waren vaag, gecodeerd en open voor interpretatie. Die dubbelzinnigheid is precies wat hen eeuwenlang in leven heeft gehouden. Mensen wilden weten wat er daarna zou gebeuren. Nostradamus gaf ze iets om naar te zoeken.
De mythe versus de man
De meeste mensen kennen hem als waarzegster. De werkelijkheid was meer gegrond. Hij reisde veel door Frankrijk om slachtoffers van de pest te behandelen. Hij zag het lijden van dichtbij. Zijn astrologische kaarten waren hulpmiddelen voor diagnose, niet alleen voor voorspellingen. Toen hij begon met het schrijven van verzen, gebruikte hij waarschijnlijk astrologische raamwerken om chaotische gebeurtenissen te begrijpen.
Het boek zelf werd in de jaren 1550 gepubliceerd. Het bevatte honderden kwatrijnen. Geen van hen noemde specifieke mensen of duidelijke data. Dit gebrek aan detail maakt ze zo duurzaam. Je kunt er elke belangrijke historische gebeurtenis op projecteren. Heeft hij de Franse Revolutie voorspeld? Sommigen zeggen ja. Heeft hij 9/11 voorzien? Anderen beweren dat hij dat deed. De verzen zijn flexibel genoeg om in vrijwel alles te passen.
Waarom hij volhardt
De bekendheid van Nostradamus kwam niet voort uit nauwkeurigheid. Het kwam uit de vergetelheid. Zijn taalgebruik was opzettelijk onduidelijk. Hij mengde Latijn, Provençaals en Italiaans. Hij verwees naar mythologische figuren en obscure historische gebeurtenissen. Dit dwong lezers om dieper te kijken. Om betekenis te vinden, moet je interpreteren. En bij interpretatie vind je wat je wilt zien.
Moderne geleerden beschouwen hem als een renaissancefiguur die gevangen zit tussen geneeskunde en magie. Hij was een arts die sterren gebruikte om zijn praktijk te begeleiden. Hij was een astroloog die poëzie schreef om chaos te beschrijven. De scheiding tussen zijn twee rollen bestond toen nog niet. Maar het maakt nu wel uit. Wetende dat hij een arts was, helpt een deel van de bovennatuurlijke nevel weg te nemen.
De erfenis van dubbelzinnigheid
Zijn dood in Salon bracht hem niet tot zwijgen. Het versterkte hem. Eeuwen later worden zijn woorden nog steeds geciteerd. De krantenkoppen gebruiken ze om de huidige crises betekenis te geven. Nieuwe gebeurtenissen worden vergeleken met oude verzen. De cyclus herhaalt zich. Elke generatie vindt een nieuwe profetie in zijn werk.
Is hij een echte
De accidentele arts
Het is moeilijk te geloven, maar Nostradamus begon zijn medische praktijk in Agen in de jaren dertig van de zestiende eeuw zonder diploma. Hij was aantoonbaar ongekwalificeerd, omdat hij van de medische school was gestuurd voordat hij zijn studie had afgerond. Toch stopte hij niet. In 1544 was hij naar Salon verhuisd. Die stap veranderde alles.
Toen de pest in 1546 en 1547 Aix en Lyon trof, verstopte hij zich niet. Hij stapte op. Zijn behandelingen waren voor die tijd onconventioneel, wat hem grote bekendheid opleverde. Mensen vertrouwden hem tijdens een crisis. Dat vertrouwen overbrugde de kloof tussen genezer en mysticus.
Rond 1547 begon hij te schrijven wat zijn beroemdste werk zou worden. Hij publiceerde Centuries in 1555. Het boek was opgebouwd in rijmende kwatrijnen, gegroepeerd in honderden. Elke reeks van honderd verzen werd een ‘eeuw’ genoemd. Het was een slim formaat. Het paste bij de obsessie van die tijd met astrologie, die in de 16e eeuw zijn grootste invloed had. In 1558 volgde een vergrote uitgave, opgedragen aan de Franse koning.
Intriges en controverses in het gerechtshof
De profetieën lagen niet alleen maar op de planken. Sommige leken werkelijkheid te worden. Roem volgde op nauwkeurigheid. Catherine de Médicis, koningin-gemalin van Hendrik II van Frankrijk, nodigde hem uit aan haar hof. Ze wilde zijn astrologisch inzicht. Hij maakte horoscopen voor haar kinderen. De kroon merkte het op.
In 1564 benoemde Karel IX hem tot gewoon arts. Hij had zichzelf effectief gevalideerd door de nabijheid van de macht. Maar zijn geschriften bleven een heel ander beest.
Er bestaat een algemene misvatting over zijn juridische status. Heeft de Kerk zijn werk verboden? Nee. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, heeft de Congregatie van de Index Centuries nooit veroordeeld. Het orgaan van de Rooms-Katholieke Kerk voor het onderzoeken van manuscripten liet het staan. Die stilte zorgde ervoor dat de controverse bleef voortwoekeren in plaats van uitsterven.
De cryptische stijl van de kwatrijnen nodigde uit tot eindeloze interpretaties. Gelovigen beweren dat hij historische gebeurtenissen lang na zijn dood voorspelde. Sommigen wijzen op specifieke details van de Franse Revolutie in de 18e eeuw als bewijs. Anderen kijken verder. Ze beweren dat bepaalde verzen, die momenteel geen betekenis lijken te hebben, toekomstige gebeurtenissen voorspellen die nog niet hebben plaatsgevonden.
De dubbelzinnigheid is het punt. Het houdt de vragen levend. Is het voorspelling of toeval? De tekst geeft daar geen antwoord op. Het wacht gewoon tot de volgende gebeurtenis in lijn is met het rijm.
